pod redakcją Artura Bołtromiuka

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jako nowy element otoczenia polskiej wsi i rolnictwa Warszawa 2010, 287 s. Wydawca: Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk ISBN 83-89900-38-6 cena: 25 zł

ZE WSTĘPU

Niniejsza publikacja w zamierzeniu jej autorów wpisuje się w dyskusję środowisk naukowych i samorządów gminnych nad realnymi i potencjalnymi komplikacjami i ograniczeniami, jakie rozwojowi społeczno-gospodarczemu obszarów wiejskich niesie ze sobą Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000. Opracowanie stanowi z jednej strony pokłosie konferencji „Wpływ obszarów Natura 2000 na rozwój gmin wiejskich - impuls czy hamulec”, zorganizowanej przez IRWiR PAN przy współudziale Fundacji „Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej”, Związku Gmin Wiejskich RP oraz Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, z drugiej zaś jest wynikiem realizowanego w latach 2008-2011 przez zespół pod kierownictwem prof. Marka Kłodzińskiego i dr Artura Bołtromiuka projektu badawczego nr 11001204 „Społeczno-gospodarcze uwarunkowania zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich objętych siecią Natura 2000 na terenie Zielonych Płuc Polski”, finansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju.
Celem publikacji jest pogłębienie wiedzy o procesach społeczno-gospodarczych, jakie zachodzą w gminach objętych siecią Natura 2000, oraz o działaniach, które należy podjąć, aby samorządy nie traktowały tej sieci w kategoriach kolejnego, dość kłopotliwego i kosztownego w realizacji obowiązku. Ponieważ jednym z ważniejszych założeń przy tworzeniu obszarów Natura 2000 jest dążenie nie tyle do blokowania rozwoju, ile do ukierunkowania go tak, aby nie zagrażał środowisku przyrodniczemu, potrzeb-na jest więc społeczna debata na temat, jak powyższą ideę przenieść na codzienną praktykę życia gmin wiejskich. Obszary chronione są zazwyczaj zlokalizowane tam, gdzie występują: duża lesistość, mała liczba mieszkańców (trendy depopulacyjne), słabe gleby, a także niedostatecznie rozwinięta infrastruktura komunikacyjna oraz przedsiębiorczość. Na takich terenach często dochodzi do konfliktów na tle gospodarowania zasobami przyrodniczymi, niejednokrotnie brakuje także środków na rozwój. Przyjęto założenie, iż chcąc, aby sieć Natura 2000 nie była odbierana tylko jako system zakazów i nakazów, należy dążyć do kompromisowych rozwiązań, uwzględniających argumentację zarówno lokalnych społeczności, jak i obrońców przyrody.
W trzech pierwszych rozdziałach znalazły się najważniejsze tezy i wnioski opracowań zespołu badawczego projektu opublikowanych w nr 1 kwartalnika „Wieś i Rolnictwo” z 2010 roku, a także głosy z niezwykle ożywionej i ciekawej dyskusji konferencyjnej zarówno przedstawicieli środowiska naukowego, krajowej administracji zajmującej się wdrażaniem i zarządzaniem siecią Natura 2000, jak i reprezentantów samorządów gmin, na których terenie obszary „naturowe” zostały zlokalizowane. Książka dostarcza zatem informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej gmin objętych siecią Natura 2000, płynących zarówno z badań naukowych, jak i z bezpośrednio relacji wójtów, którzy na co dzień borykają się z lokalnymi problemami ochrony środowiska. Poruszono w niej wiele zagadnień nurtujących wiejskie społeczności, a wśród nich: propozycje stworzenia funduszu środowiskowego, który rekompensowałby gminom ponoszone koszty ochrony środowiska przyrodniczego i utracone korzyści związane m.in. z ograniczeniem inwestycji; problem ograniczenia uprawnień własnościowych właścicieli gruntów na terenie sieci Natura 2000 i zmniejszenia wartości takich gruntów; skuteczność ekonomicznych, edukacyjnych i informacyjnych narzędzi kształtowania społecznych postaw akceptacji ochrony przyrody; kwestię nierekompensowanych kosztów transakcyjnych ponoszonych przez podmioty funkcjonując na obszarach Natura 2000; wyrażane obawy przedstawicieli samorządów o rzeczywistą partycypację w tworzeniu planów ochrony obszarów „naturowych” oraz wątpliwości co do uwzględniania opinii lokalnych interesów gospodarczych i społecznych. Należy podkreślić, że zabierający głos w dyskusji wójtowie jawili się nie tyle jako nieprzejednani przeciwnicy sieci Natura 2000, ile raczej zwolennicy racjonalnej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego. Wsłuchując się uważnie w opinie przedstawicieli samorządów, można wysnuć wniosek, że nie akceptują oni jednorazowych rekompensat. Zamiast „ryby” chcieliby dostać „wędkę” w postaci gwarancji, wskazówek i wsparcia w tworzeniu nowych miejsc pracy na terenie gmin. Rozwój turystyki to trochę za mało, aby w sposób znaczący ożywić lokalną gospodarkę. Potrzebne jest wsparcie nie tylko finansowe, ale i budowa programów promujących rozwój pozarolniczej przedsiębiorczości.
Kolejne rozdziały książki zawierają studia przypadków, dotyczące różnych aspektów funkcjonowania sieci Natura 2000 w Polsce, opracowane przez członków zespołu badawczego projektu oraz zaproszonych do współpracy autorów, zajmujących się analizą zjawisk społeczno-ekonomicznych na pograniczu gospodarka — społeczeństwo — środowisko. Znalazły się tu zagadnienia z zakresu inwestycji turystycznych, gospodarki rolnej, rynku pracy pozarolniczej, funkcjonowania samorządów lokalnych, edukacji ekologicznej, współpracy na rzecz środowiska w ramach lokalnych grup działania i innych organizacji pozarządowych. Wiele miejsca poświęcono także omówieniu roli i znaczenia parków narodowych w budowie i utrzymywaniu właściwych relacji społecznych na obszarach sieci Natura 2000. W podsumowaniu podjęto próbę przedstawienia wniosków i rekomendacji co do możliwości zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich objętych siecią „naturową” oraz zawarto reasumpcję problemów, na jakie ów rozwój napotyka, będącą wynikiem ponaddwuletnich badań nad tym zagadnieniem zespołu grantowego.

Artur Bołtromiuk, Marek Kłodziński

Spis treści
Contents     9
Wstęp     13
Artur Bołtromiuk, Marek Klodziński

1. Wpływ obszarów Natura 2000 na rozwój gmin wiejskich — impuls czy hamulec?
Artur Bołtromiuk, Barbara Perepeczko
Procesy gospodarcze i społeczne zachodzące w gminach objętych siecią Natura 2000     17
Natura 2000 w percepcji lokalnej społeczności wiejskiej     25
Podsumowanie i wnioski     32
Literatura     33

2. Wybrane aspekty ekonomiczne, prawne i organizacyjne oddziaływania sieci Natura 2000 na rozwój obszarów wiejskich
Zrównoważony rozwój gmin wiejskich na obszarach cennych przyrodniczo     34
Marek Kłodziński
Działalność rolnicza a problemy ochrony środowiska     42
Wojciech Ziętara
Prawne aspekty funkcjonowania podmiotów gospodarczych na obszarach Natura 2000     46
Adam Habuda
Projekt „Sieć Natura - drogą do rozwoju”     48
Małgorzata Szalast-Piwińska
Plan zadań ochronnych jako narzędzie zarządzania siecią Natura 2000     50
Sławomir Kiszkurno
Projekt „Business to Nature” (B2N)     54
Małgorzata Steckiewicz
Literatura     56

3. Stanowiska i opinie przedstawicieli samorządów lokalnych na temat tworzenia i funkcjonowania sieci Natura 2000
Przegląd oficjalnych stanowisk samorządów wobec sieci Natura 2000     57
Artur Bołtromiuk
Problemy ochrony zasobów przyrody gmin wiejskich i propozycje ich rozwiązań     61
Leszek Olgrzymek
Problemy rozwojowe gmin położonych na obszarach chronionych     64
Tomasz Bystroński
Problemy lokalizacji inwestycji w sąsiedztwie obszarów Natura 2000     66
Stanisław Wąsiakowski
Natura 2000 — szansa czy zagrożenie?    67
Błażej Konkol
Literatura     69

4. Sieć Natura 2000 jako bariera realizacji inwestycji turystycznych — studium przypadku gminy Cisna
Władysława Jastrzębska, Małgorzata Lechwar
Wprowadzenie     70
Specyfika i podstawowe funkcje gminy Cisna     72
Przestrzenne formy ochrony zasobów środowiska przyrodniczego w gminie Cisna     78
Miejsce i rola sieci Natura 2000 w lokalnych dokumentach strategicznych     79
Możliwości rozwoju gminy Cisna w kontekście ograniczeń sieci Natura 2000     83
Podsumowanie i wnioski     87
Literatura     89

5. Wielozawodowość rodzin rolniczych a proces zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich na przykładzie gminy Gródek
Marta Błąd
Wielozawodowość na obszarach wiejskich — dawne zjawisko w nowej postaci     90
Charakterystyka badanych rodzin wielozawodowych ze szczególnym uwzględnieniem miejsc ich pracy     95
Dochody rodzin wielozawodowych     102
Wielozawodowość — zjawisko trwałe czy przejściowe?     107
Podsumowanie i wnioski     109
Literatura     111

6. Problemy rolników związane z realizacją ochrony przyrody na obszarach Natura 2000
Grażyna Niewęgłowska
Wprowadzenie     113
Finansowe i organizacyjne bariery realizacji programu rolnośrodowiskowego na terenie sieci Natura 2000     116
Szanse i zagrożenia gospodarowania rolniczego na obszarach Natura 2000     123
Podsumowanie i wnioski     124
Literatura     125

7. Relacje gmin „naturowych” z otoczeniem w zakresie realizacji koncepcji zrównoważonego rozwoju
Danuta Guzal-Dec, Magdalena Zwolińska-Ligaj
Wprowadzenie     127
Współpraca samorządów terytorialnych w zakresie ochrony środowiska     129
Współpraca z organizacjami i instytucjami lokalnymi i ponadlokalnymi     131
Współpraca z instytucjami współzarządzającymi terytorium gminy     134
Współpraca ze środowiskiem przedsiębiorców i polityka wspierania lokalnej przedsiębiorczości     137
Podsumowanie i wnioski     139
Literatura     141

8. Działalność inwestycyjna gmin objętych siecią Natura 2000
Beata Pięcek
Wprowadzenie     142
Skala działalności inwestycyjnej samorządów gmin „naturowych” ZPP     145
Aktywność samorządów lokalnych w pozyskiwaniu dodatkowych środków na inwestycje     151
Klasyfikacja gmin z punktu widzenia skłonności do inwestycji i aktywności w zdobywaniu dodatkowych środków inwestycyjnych     159
Podsumowanie i wnioski     167
Literatura     171

9. Odzwierciedlenie aspektów środowiskowych w priorytetach lokalnych grup działania województwa podlaskiego
Marzena Lickiewicz
Wprowadzenie     172
Geneza i struktura lokalnych grup działania     174
Klasyfikacja celów zawartych w lokalnych strategiach rozwoju     176
Cele środowiskowe realizowane przez lokalne grupy działania     180
Analiza celów LDG „Puszcza Białowieska”     185
Podsumowanie i wnioski     190
Literatura     191

10. Przykłady działań edukacyjnych na rzecz podnoszenia świadomości ekologicznej w regionie Zielonych Płuc Polski
Barbara Perepeczko
Wprowadzenie     192
Organizacje pozarządowe zajmujące się edukacją ekologiczną     193
Realizacja funkcji edukacyjnej w Białowieskim Parku Narodowym     202
Praktyka edukacyjna w Lasach Państwowych     205
Podsumowanie i wnioski     208
Literatura     210

11. Rola parków narodowych w sieci Natura 2000 - biebrzańskie doświadczenia
Tadeusz Sidor
Wprowadzenie         211
Sieć Natura 2000 w Biebrzańskim Parku Narodowym     213
Plany ochrony i plany zadań ochronnych w procesie zarządzania obszarami Natura 2000     218
Podsumowanie i wnioski     223

12. Miejsce uwarunkowań społeczno-gospodarczych w planie ochrony Białowieskiego Parku Narodowego
Artur Bołtromiuk
Wprowadzenie     225
Metodyka opracowania uwarunkowań społeczno-gospodarczych planu ochrony parku narodowego     226
Uwarunkowania gospodarcze planu ochrony BPN     227
Uwarunkowania społeczne planu ochrony BPN     233
Realizacja funkcji opiniodawczej i administracyjnej     238
Budowanie relacji ze społeczeństwem lokalnym     245
Podsumowanie i wnioski     251
Literatura     253

13. Możliwości i problemy rozwoju obszarów wiejskich objętych Europejską Siecią Ekologiczną Natura 2000 – podsumowanie i rekomendacje
Artur Bołtromiuk
Sieć Natura 2000 jako współczesne wyzwanie rozwojowe     254
Przesłanki ekologizacji wspólnotowej polityki rolnej i rozwoju obszarów wiejskich     257
Wpływ sieci Natura 2000 na rozwój obszarów wiejskich w świetle opinii ich mieszkańców i wyników badań     259
Problem komunikacji społecznej – przyczyny i perspektywy rozwiązania     265
Finansowanie rozwoju obszarów chronionych w ramach sieci Natura 2000     269
Potencjalni beneficjenci i mechanizmy wsparcia rozwoju obszarów ochrony     274
Podsumowanie i wnioski     278
Literatura     281

Summary      283